ĐÁNH THỨC NGÔN NGỮ Ở TRẺ TỰ KỶ: Những Liệu Pháp Và Công Cụ Giúp Bé Cất Tiếng Nói Đầu Tiên

CAN THIỆP DỰA TRÊN PHÂN TÍCH HÀNH VI ỨNG DỤNG (ABA)

ABA là "tiêu chuẩn vàng" trong can thiệp tự kỷ, tập trung vào việc chia nhỏ các kỹ năng ngôn ngữ thành các bước nhỏ và củng cố bằng phần thưởng.

1. Củng cố tích cực (Positive Reinforcement)

Đây là công cụ quan trọng nhất. Khi một hành vi được theo sau bởi một phần thưởng có giá trị, cá nhân đó sẽ có xu hướng lặp lại hành vi đó trong tương lai.

• Xác định mục tiêu: Chọn một kỹ năng cụ thể để dạy.
• Phần thưởng: Sử dụng những thứ có ý nghĩa với trẻ (lời khen, đồ chơi, xem video).

2. Mô hình A-B-C (Tiền đề - Hành vi - Hậu quả)

Đây là khung phân tích giúp hiểu rõ tại sao một hành vi xảy ra:

• A (Antecedent - Tiền đề): Những gì xảy ra ngay trước hành vi (ví dụ: lời yêu cầu của giáo viên).
• B (Behavior - Hành vi): Phản ứng của trẻ (ví dụ: thực hiện yêu cầu hoặc la hét).
• C (Consequence - Hậu quả): Những gì xảy ra ngay sau đó (ví dụ: được khen ngợi hoặc không nhận được phản hồi).

HỆ THỐNG GIAO TIẾP TRAO ĐỔI HÌNH ẢNH (PECS)

1. Nguyên lý hoạt động

Thay vì chỉ trỏ, người dùng sẽ chủ động cầm một tấm ảnh mô tả vật mình muốn và trao cho người đối diện để đổi lấy vật đó.

Trẻ sử dụng PECS để thể hiện nhu cầu

2. Sáu giai đoạn phát triển

1. Trao đổi vật lý: Học cách trao ảnh để lấy món đồ yêu thích.
2. Khoảng cách và sự kiên trì: Học cách đi đến chỗ bảng tranh và tìm người giao tiếp.
3. Phân biệt hình ảnh: Chọn đúng ảnh giữa 2 hoặc nhiều lựa chọn khác nhau.
4. Cấu trúc câu: Ghép ảnh vào thanh câu (Ví dụ: "Con muốn" + "Bánh").
5. Trả lời câu hỏi: Học cách phản hồi khi được hỏi "Bạn muốn gì?".
6. Nhận xét: Học cách diễn đạt cảm xúc hoặc quan sát (Ví dụ: "Con thấy...", "Con nghe...").

3. Lợi ích chính

• Chủ động: Trẻ phải là người bắt đầu giao tiếp thay vì chỉ chờ người khác hỏi.
• Giảm hành vi: Hạn chế ăn vạ do không thể diễn đạt nhu cầu.
• Tiền đề ngôn ngữ: Giúp trẻ hiểu cấu trúc câu và khuyến khích phát âm tự nhiên khi trao ảnh.

TRỊ LIỆU NGÔN NGỮ QUA VUI CHƠI (Floortime & ESDM)

Phương pháp này lấy trẻ làm trung tâm, tận dụng sự hứng thú tự nhiên của trẻ để lồng ghép bài học.

1. Floortime (DIR)

Phương pháp này tập trung vào việc đi theo sự dẫn dắt của trẻ. 

• Cách hoạt động: Cha mẹ hoặc chuyên gia sẽ ngồi xuống sàn (Floor-time), cùng chơi những gì trẻ thích và tạo ra các "vòng tròn giao tiếp".
• Mục tiêu: Phát triển cảm xúc, sự gắn kết và khả năng giải quyết vấn đề tự nhiên.

Thầy cô sẽ ngồi xuống sàn cùng trẻ

2. ESDM (Mô hình Denver can thiệp sớm)

ESDM là sự kết hợp giữa phân tích hành vi (ABA) và khoa học phát triển dựa trên vui chơi. 

• Cách hoạt động: Biến mọi trò chơi thành một bài học. Ví dụ: Để nhận được miếng ghép hình, trẻ phải giao tiếp bằng mắt hoặc phát âm một âm tiết.
• Mục tiêu: Phát triển toàn diện các kỹ năng (ngôn ngữ, xã hội, nhận thức, vận động) thông qua các tương tác vui vẻ.

CÔNG CỤ HỖ TRỢ GIAO TIẾP TĂNG CƯỜNG VÀ GIAO TIẾP (AAC)

AAC (Giao tiếp Tăng cường và Thay thế) là các phương pháp giúp những người gặp khó khăn khi nói có thể giao tiếp theo cách khác.

1. Phân loại chính

• Tăng cường: Bổ trợ cho lời nói (VD: dùng điệu bộ khi nói chưa rõ).
• Thay thế: Dùng thay cho lời nói (VD: dùng hình ảnh khi không thể nói).

2. Các loại hình AAC

AAC được chia làm hai nhóm chính dựa trên công nghệ:

AAC không cần thiết bị (Unaided AAC)

Chỉ sử dụng cơ thể của người đó, không cần dụng cụ hỗ trợ bên ngoài:

• Ngôn ngữ ký hiệu.
• Điệu bộ, cử chỉ cơ thể.
• Biểu cảm khuôn mặt.

AAC cần thiết bị hỗ trợ (Aided AAC)

Sử dụng các công cụ từ đơn giản đến hiện đại:

• Công nghệ thấp: Bảng chữ cái, tập ảnh (như hệ thống PECS), tranh vẽ, các biểu tượng in trên giấy.
• Công nghệ cao: Máy tính bảng có phần mềm chuyên dụng, thiết bị phát giọng nói kỹ thuật số, hoặc thậm chí là thiết bị điều khiển bằng ánh mắt.

Ứng dụng AAC công nghê cao vào dạy trẻ tự kỷ

Tài liệu tham khảo

• Cooper, J. O., Heron, T. E., & Heward, W. L. (2020). Applied Behavior Analysis (3rd ed.). Pearson.

• Autism Speaks. Applied Behavior Analysis (ABA). Truy cập tại: https://www.autismspeaks.org/applied-behavior-analysis#:~:text=Applied%20Behavior%20Analysis%20(ABA)%20is%20a%20therapy,memory%2C%20and%20academics%20*%20Decrease%20problem%20behaviors 

• Bondy, A. S., & Frost, L. A. (2001). The Picture Exchange Communication System. Behavior Modification, 25(5), 725-744. 

• Frost, L., & Bondy, A. (2002). The Picture Exchange Communication System Training Manual (2nd ed.). Pyramid Educational Consultants.

• Greenspan, S. I., & Wieder, S. (2006). Engaging Autism: Using the Floortime Approach to Help Children Relate, Communicate, and Think. Da Capo Press. 

• Rogers, S. J., & Dawson, G. (2010). Early Start Denver Model for Young Children with Autism: Promoting Language, Learning, and Engagement. Guilford Press. 

• Beukelman, D. R., & Light, J. C. (2020). Augmentative and Alternative Communication: Supporting Children and Adults with Complex Communication Needs (5th ed.). Paul H. Brookes Publishing Co. 

• American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Augmentative and Alternative Communication (AAC). Truy cập tại: https://www.asha.org/public/speech/disorders/aac/