THẾ GIỚI BÊN TRONG TRẺ ADHD

SỰ “ĐÓNG BĂNG” DO QUÁ TẢI CHỨC NĂNG ĐIỀU HÀNH 

Hệ thống chức năng điều hành của não bộ đóng vai trò như một "nhạc trưởng", chịu trách nhiệm lập kế hoạch, sắp xếp thứ tự ưu tiên, ghi nhớ ngắn hạn và bắt đầu nhiệm vụ. Ở trẻ ADHD, người nhạc trưởng này gặp trục trặc nghiêm trọng.

• Hội chứng "Liệt ADHD": Khi đối mặt với một nhiệm vụ (thậm chí rất đơn giản như dọn dẹp bàn học), não bộ của trẻ không thể chia nhỏ công việc thành các bước logic. Trẻ nhìn thấy mọi thứ cùng một lúc, dẫn đến hiện tượng quá tải nhận thức. Kết quả là trẻ "bị đóng băng", ngồi bất động hoặc né tránh. Người lớn thường nhầm lẫn điều này với sự lười biếng hoặc chống đối.
• Sự kiệt quệ từ việc cố gắng tập trung: Để duy trì sự tập trung vào một việc không có kích thích cao (như nghe giảng), trẻ ADHD phải tiêu tốn năng lượng tinh thần gấp nhiều lần so với trẻ bình thường. Khi về đến nhà, trẻ thường rơi vào trạng thái kiệt sức hoàn toàn (burnout), dẫn đến dễ gắt gỏng hoặc bùng nổ cảm xúc.

CƠN BÃO CẢM XÚC VÀ HỘI CHỨNG NHẠY CẢM VỚI SỰ TỪ CHỐI (RSD)

Một trong những khía cạnh ít được hiểu nhất của ADHD là sự rối loạn điều hòa cảm xúc (Emotion Dysregulation). Trẻ ADHD không chỉ khó tập trung; các em còn cảm nhận mọi cảm xúc ở cường độ cực hạn.

• Hội chứng Nhạy cảm với sự Từ chối (Rejection Sensitive Dysphoria - RSD): Đây là một trải nghiệm tâm lý cực kỳ phổ biến ở người có ADHD. Trẻ cảm thấy một nỗi đau tinh thần dữ dội, gần như thể xác, trước bất kỳ dấu hiệu nào của sự chỉ trích, chê bai hoặc bị phớt lờ – dù đó là thật hay do trẻ tự suy diễn. 

• Bức tường phòng vệ vô hình: Vì sợ cảm giác đau đớn này, trẻ có thể rút lui xã hội, không dám thử thách bản thân ở những lĩnh vực mới, hoặc ngược lại, trở nên thích kiểm soát để tránh bị bất ngờ bởi sự từ chối.

TIẾNG ỒN TÂM TRÍ VÀ SỰ THIẾU HỤT DOPAMINE

Khác với người bình thường có thể tắt bớt các "tab" không cần thiết trong tâm trí, não bộ của trẻ ADHD giống như một trình duyệt web mở cùng lúc 50 tab, và trong đó có 3 tab đang phát nhạc mà không biết ở đâu.

Cơ chế sinh học: Não bộ của trẻ ADHD có mức độ dopamine (chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác phần thưởng và động lực) thấp hơn bình thường.

Để bù đắp sự thiếu hụt này, não bộ của trẻ liên tục "quét" môi trường xung quanh để tìm kiếm kích thích. Một tiếng bút bấm, một vệt nắng trên tường, hay một suy nghĩ ngẫu nhiên đều có sức hút tương đương với lời giảng của giáo viên. Trẻ không phải không muốn chú ý, mà là trẻ chú ý đến mọi thứ cùng một lúc.

SỰ MÉO MÓ VỀ CẢM THỨC THỜI GIAN 

Người có não bộ phát triển điển hình (neurotypical) có một "đồng hồ bên trong" giúp họ cảm nhận được dòng chảy của thời gian. Ngược lại, trẻ ADHD mắc chứng "mù thời gian".

Đối với trẻ ADHD, thời gian chỉ được chia làm hai khái niệm: "BÂY GIỜ" (Now) và "KHÔNG PHẢI BÂY GIỜ" (Not now).

 LỜI KÊU CỨU KHÔNG LỜI

Đằng sau một đứa trẻ ADHD hay ngọ nguậy, nói leo hay làm mất đồ dùng học tập thường là một tâm hồn đầy rẫy sự tự ti. Trẻ ADHD nhận thức rất rõ rằng mình "khác biệt" và thường xuyên phải nghe những lời phàn nàn, nhưng các em không có đủ ngôn từ hay sự thấu hiểu về mặt thần kinh để giải thích cho người lớn rằng: "Con không cố tình làm vậy. Con thực sự đã cố hết sức nhưng não của con không nghe lời."

Thấu hiểu thế giới bên trong của trẻ ADHD là bước đầu tiên và quan trọng nhất để chuyển dịch từ góc nhìn "Trẻ đang làm phiền bạn" sang "Trẻ đang gặp khó khăn và cần sự giúp đỡ".

Tài liệu tham khảo

• Barkley, R. A. (1997). ADHD and the nature of self-control. Guilford Press.
• Barkley, R. A. (2012). Executive functions: What they are, how they work, and why they evolved. Guilford Press.
• Dodson, W. (2016). Emotional Regulation and Rejection Sensitivity in ADHD. ADDitude Magazine.
• Volkow, N. D., Wang, G. J., Kollins, S. H., Wigal, T. L., Newcorn, J. H., Telang, F., ... & Swanson, J. M. (2009). Evaluating dopamine reward pathway in ADHD: clinical implications. JAMA, 302(10), 1084-1091.